Tbilisi, opuszczona wieża telewizyjna w dzielnicy Batumi, z cyklu "Stracone terytoria" © Sputnik Photos

WSPÓLNY MIANOWNIK

Międzynarodowy kolektyw fotograficzny Sputnik Photos w ramach projektu Stracone terytoria przez osiem lat (2008-2016) odwiedzał tereny byłych republik ZSRR, rejestrując świadectwa niedokończonej transformacji.

Tytułowy Osad to nieusuwalna pozostałość i trudne dziedzictwo 70 letniej historii przynależenia do Związku Radzieckiego, z jakim nowopowstałe kraje nieustannie muszą się mierzyć. Fotografie z różnych regionów i miejsc pokazywane są razem i tylko z podpisu, a czasem krótkiej historii, widz może wywnioskować, skąd ono pochodzi. Dlatego oglądaniu towarzyszy poczucie zagubienia, ale też nie o precyzję geopolityczną tu chodzi, raczej o poszukiwanie wspólnego mianownika dla doświadczeń transformacji: odzyskaniu niepodległości, której jednak fundament wznosi się na tytułowym osadzie – silnej więzi z poprzednim systemem. Oglądamy więc zdjęcia krajobrazów byłych poligonów, gdzie armia ZSRR przeprowadzała podziemne próby nuklearne. Obserujemy ich skutki w postaci fotografii osób z chorobą popromienną, a także zamieniony na eksponat w Instytucie Bezpieczeństwa Jądrowego i Ekologii w Kurczatowie krwiak na żołądku psa poddanego eksperymentom podczas próbnych eksplozji jądrowych. Niedaleko powieszono zdjęcia przedstawiające niszczejące pomieszczenia i budynki byłego przejścia granicznego pomiędzy Litwą i Łotwą. Z kolei z Armenii pochodzi seria zdjęć przedstawiających prowadzone przez mieszkańców osiedlowe ogródki warzywne. Ze względu na problemy z dostępem do żywności masowo powstawały one w czasach ZSRR, po jego rozpadzie również cieszą się dużą popularnością. W Estonii z kolei kolektyw odwiedził dawne radzieckie więzeinie i obóz pracy położone niedaleko kamieniołomów, w których pracowali przetrzymywani. Po rozpadzie Związku ośrodek zamknięto a cały teren zalały wody gruntowe, tworząc jezioro z zatopionym do połowy byłym więzieniem. Dziś to miejsce stanowi atrakcję turystyczną, a także teren wypoczynku i plażowania dla lokalsów.


Jedną z najbardziej symbolicznych fotografii pokazywanych na wystawie jest fragment wnętrza opuszczonej wieży telewizyjnej w Tbilisi. Widzimy lustro i stojące przed nim biurko, na którym leży truchło niewielkiego ptaka. Z opisu dowiadujemy się, że dookoła są ich tysiace, bo ptaki dostają się do wnętrza przez niewielkie otwory, nie mogąc znaleźć drogi wyjścia umierają z głodu. Nowoczesny budynek wraz z całą dzielnicą Batumi wzniesiony został na polecenie byłego prezydenta Micheila Saakaszwilego. Przez krótki czas stanowił siedzibę redakcji telewizji sprzyjającej prezydentowi. Kurator wystawy Paweł Szypulski, wspominając o tym budynku w tekście kuratorskim, pisze: „z biegiem lat wieża zmienia się w futurystyczną ruinę. W międzyczasie były prezydent Gruzji został zmuszony do opuszczenia kraju. Schronienie znalazł w ukraińskiej Odessie, której został merem. Na oficjalnej stronie internetowej Wieży wśród frazesów właściwych językowi zachodnich korporacji znalazło się stwierdzenie: „Kształt budynku redefiniuje pejzaż miasta, symbolizuje charakter Gruzji i szybkie przemiany, jakie zachodzą w kraju po odzyskaniu niepodległości w 1991 r.”. W zderzeniu z obrazem wnętrza zmienionego w cmentarzysko ptaków zdanie to nabiera paradoksalnej głębi”.

Przy okazji wystawy kolektyw wydał też dwie publikacje: (Niekompletny) spis rzeczy będący leksykonem terminów związanych ze Związkiem Radzieckim powstałych w różnych jego byłych republikach przed i po jego obaleniu. Książka przygotowana została we współpracy z pisarzami, podróżnikami, historykami, naukowcami i dziennikarzami. Drugim wydawnictwem jest album fotograficzny Fruit Garden badający relacje człowieka z przyrodą m.in. wpływ przeprowadzanych w ZSRR eksperymentów naukowych.


Widok wystawy Stracone terytoria. Osad, fot. Vojtech Veskrna

Sputnik Photos jest międzynarodowym kolektywem założonym w 2006 roku przez fotografów z Europy Środkowo-Wschodniej. Doświadczenie transformacji regionu, z którego pochodzą, stało się pretekstem do wspólnego komentowania zachodzących w nim procesów społecznych, politycznych i kulturowych. Posługując się fotografią, filmem i książką fotograficzną, kolektyw od ponad dekady buduje zapis transformacji obszaru byłego bloku wschodniego. Wypowiedź tę wspiera zespół kuratorów, pisarzy, grafików i animatorów kultury. Wychodząc od fotografii dokumentalnej, rozważają jej współczesne wymiary i funkcję, eksperymentują z formą i treścią. Ważną sferą działań kolektywu są różnorodne formy edukacji wizualnej, które wspierają i promują młodych twórców z regionu.